Czy antydepresanty to psychotropy? Porządkujemy pojęcia

Dwa różne znaczenia jednego słowa

W farmakologii lek psychotropowy to każdy lek działający na ośrodkowy układ nerwowy i zmieniający funkcje psychiczne. Charakterystyka paroksetyny używa tego określenia mimochodem, pisząc „podobnie jak w przypadku innych leków psychotropowych”. W tym sensie antydepresant jest psychotropem, tak samo jak lek nasenny czy przeciwpsychotyczny.

W prawie substancja psychotropowa to pozycja z wykazu załączonego do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, podzielonego na grupy od I-P do IV-P. Wpis na tę listę pociąga za sobą osobne zasady obrotu, ewidencji i wystawiania recept. Antydepresantów na niej nie ma.

Co mówi rejestr: kategoria Rp

Najprościej sprawdzić to w Rejestrze Produktów Leczniczych, gdzie każdy preparat ma przypisaną kategorię dostępności. Sertralina, escitalopram, fluoksetyna, paroksetyna, citalopram, fluwoksamina, wenlafaksyna, duloksetyna, mirtazapina, bupropion, trazodon, wortioksetyna, amitryptylina, klomipramina, tianeptyna, mianseryna i agomelatyna mają kategorię Rp.

Rp oznacza zwykłą receptę. Bez różowego druku, bez osobnej ewidencji, bez skróconego terminu realizacji. Ta sama kategoria dotyczy setek leków niemających nic wspólnego z psychiatrią, od antybiotyków po preparaty stosowane w nadciśnieniu.

Czym jest Rpw i co tam trafia

Kategoria Rpw obejmuje leki zawierające środki odurzające lub substancje psychotropowe z grup wymagających szczególnego nadzoru. W polskim rejestrze znajdziemy pod nią oksykodon, morfinę, fentanyl, buprenorfinę, metadon, tapentadol, midazolam, esketaminę, metylofenidat, lizdeksamfetaminę i deksamfetaminę.

Zestawienie obu list wymaga jednego zastrzeżenia. Leki stosowane w ADHD i opioidowe leki przeciwbólowe mają kategorię Rpw, a spośród leków przeciwdepresyjnych figuruje tam esketamina, czyli Spravato w postaci aerozolu do nosa, stosowana w depresji lekoopornej i podawana pod bezpośrednim nadzorem personelu medycznego w placówce. Wszystkie doustne leki przeciwdepresyjne wymienione wyżej mają w rejestrze kategorię Rp.

Gdzie leżą benzodiazepiny i leki nasenne

Tu bywa najwięcej nieporozumień, bo te leki są substancjami psychotropowymi w rozumieniu ustawy, a mimo to wydaje się je na zwykłą receptę Rp. Alprazolam i zolpidem mają w rejestrze właśnie tę kategorię. Status prawny substancji i kategoria dostępności produktu to dwie osobne rzeczy.

Ograniczenia widać za to w charakterystykach. Dla alprazolamu leczenie prowadzi się najmniejszą skuteczną dawką, możliwie najkrócej, maksymalnie 2-4 tygodnie, a przedłużenie wymaga ponownej oceny stanu pacjenta. Dla zolpidemu czas stosowania nie powinien przekraczać 4 tygodni łącznie z okresem stopniowego zmniejszania dawki. Antydepresanty takich limitów nie mają, bo działają w zupełnie innym trybie.

Dlaczego to zmienia zasady wystawiania recepty

Dla środków odurzających i substancji psychotropowych termin realizacji recepty nie przekracza 30 dni. Dla zwykłej recepty termin domyślny wynosi również 30 dni, ale e-recepta może zostać zrealizowana do 365 dni, jeżeli lekarz jawnie oznaczy taki termin. Antybiotyk do stosowania wewnętrznego i pozajelitowego ma 7 dni, preparaty immunologiczne wytwarzane indywidualnie i leki z importu docelowego 120 dni.

Ilość też jest limitowana. E-recepta może obejmować maksymalnie 360 dni stosowania, recepta papierowa 120, a apteka jednorazowo wydaje najwyżej ilość na 120 dni.

Osobne obowiązki wprowadza rozporządzenie Ministra Zdrowia z 12 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1368), ale wyłącznie dla preparatów ze środkiem odurzającym grupy I-N lub II-N, substancją psychotropową grupy II-P, III-P lub IV-P albo prekursorem kategorii 1. Przed wystawieniem takiej recepty lekarz weryfikuje w systemie albo w wywiadzie dotychczas przepisane ilości, a receptę bez badania można wystawić, jeżeli od ostatniego zbadania pacjenta upłynęło nie więcej niż 3 miesiące. Antydepresantów te przepisy nie obejmują, bo w wykazach ich nie ma; obowiązuje przy nich ogólna zasada z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, według której lekarz orzeka o stanie zdrowia po zbadaniu pacjenta osobiście albo za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności.

Co ta klasyfikacja zmienia w praktyce pacjenta

Mniej, niż się wydaje. Kategoria Rp nie oznacza, że lek jest obojętny. Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych ostrzegają, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, a metaanalizy badań kontrolowanych placebo wykazały zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia. Dlatego obserwacja na starcie leczenia obowiązuje niezależnie od tego, jaką kategorię dostępności ma preparat.

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, całodobowo i bezpłatnie działają Centrum Wsparcia 800 70 2222 oraz telefon zaufania 116 123, dla dzieci i młodzieży 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoni się pod 112.

Praktycznie rzecz biorąc, konsultacja online najlepiej sprawdza się przy kontynuacji ustalonego leczenia, a lekarz ocenia zasadność i może odmówić. Jak działa sam mechanizm tych leków, tłumaczymy w tekście jak działają antydepresanty, a zarejestrowane substancje zebraliśmy w liście antydepresantów.

Najczęstsze pytania